تلخی دهان نشانه چیست؟ علل، تشخیص و درمان

تلخی (یا مزه‌ی ناخوشایند) مداوم دهان در پزشکی اغلب زیر چتر «اختلالات چشایی» و به‌طور خاص دیس‌گِزیا (Dysgeusia) قرار می‌گیرد؛ یعنی تغییر ادراک مزه به‌صورت تلخ، فلزی، شور یا فاسد حتی وقتی چیزی در دهان نیست. این حالت معمولاً خطرناک نیست، اما می‌تواند کیفیت زندگی، اشتها و بهداشت دهان را تحت‌تأثیر قرار دهد و گاهی هم پیام مهمی از بدن دربارهٔ یک مشکل زمینه‌ای باشد

علت‌های شایع تلخی دهان

۱. خشکی دهان و کم‌آبی

وقتی بزاق کم شود، باکتری‌ها بیشتر رشد می‌کنند و دهان طعم تلخی می‌گیرد. کم‌آبی، مصرف برخی داروها (مثل ضدافسردگی یا داروهای فشار خون)، سن بالا و سیگار از علت‌های شایع خشکی دهان هستند.

۲. بهداشت ناکافی دهان و زبان

پلاک روی دندان و پوشش روی زبان می‌تواند باعث تلخی و بوی بد دهان شود. تمیزکردن زبان و جرم‌گیری دوره‌ای به بهبود کمک می‌کند.

۳. رفلاکس معده و صفرا

بازگشت اسید یا صفرا از معده به دهان، مخصوصاً صبح‌ها یا بعد از خوابیدن، طعم تلخ ایجاد می‌کند. در رفلاکس صفرا، این حالت شدیدتر است و نیاز به بررسی تخصصی دارد.

۴. داروها

بسیاری از داروها مانند آنتی‌بیوتیک‌ها (مترونیدازول، کلاریترومایسین)، داروهای فشار خون و داروهای ضدافسردگی می‌توانند باعث طعم تلخ یا فلزی شوند.

۵. عفونت‌های تنفسی و سینوس‌ها

سینوزیت یا ترشحات پشت حلق به‌طور مستقیم روی گیرنده‌های چشایی اثر می‌گذارد و طعم تلخ ایجاد می‌کند.

۶. تغییرات هورمونی

در بارداری (به‌ویژه سه‌ماهه‌ی اول) و دوران یائسگی، تغییرات هورمونی باعث تغییر مزه و تلخی دهان می‌شود.

۷. سندرم سوزش دهان

این بیماری باعث احساس سوزش در زبان و مزه‌ی تلخ یا فلزی می‌شود و بیشتر در خانم‌های میانسال دیده می‌شود.

۸. کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی

کمبود روی، ویتامین B12 یا آهن می‌تواند باعث تغییر مزه‌ی دهان شود.

۹. مشکلات دندان و لثه

عفونت‌های لثه، پوسیدگی دندان یا پروتز نامناسب نیز ممکن است منجر به تلخی دهان شوند.

۱۰. مشکلات گوارشی و کبدی

کبد چرب یا اختلال در جریان صفرا در برخی افراد با تلخی دهان همراه است، به‌خصوص اگر همراه با زردی و خارش پوست باشد.

۱۱. سیگار و الکل

هر دو می‌توانند روی گیرنده‌های چشایی و بزاق اثر گذاشته و مزه‌ی دهان را تغییر دهند.

۱۲. مصرف برخی مواد غذایی

پس از خوردن بعضی دانه‌های کاج، ممکن است چند روز یا حتی هفته‌ها طعم تلخ در دهان باقی بماند.

تشخیص و آزمایش‌های لازم

• گرفتن شرح‌حال کامل: زمان شروع، مصرف داروها، وضعیت بهداشت دهان، علائم گوارشی یا هورمونی.
• معاینه دهان و دندان: بررسی پلاک، عفونت، قارچ یا مشکلات لثه.
• آزمایش‌ها: قند خون، سطح ویتامین B12 و روی، آزمایش عملکرد کبد و تیروئید. در صورت نیاز بررسی رفلاکس یا مراجعه به متخصص گوش و حلق و بینی.

درمان و کارهای خانگی

اگر به دنبال درمان خانگی تلخی دهان هستید، به موارد زیر توجه کنید:

• نوشیدن آب کافی و جلوگیری از کم‌آبی.
• مسواک‌زدن دندان‌ها و تمیزکردن زبان.
• استفاده از آدامس بدون قند (زایلتیول) برای تحریک بزاق.
• شست‌وشوی دهان با محلول جوش‌شیرین (یک قاشق چای‌خوری در یک لیوان آب ولرم).
• ترک سیگار و پرهیز از الکل.
• کاهش مصرف قهوه، غذاهای چرب و تند.
• در صورت رفلاکس: کاهش وزن، بالا آوردن سر تخت و فاصله‌ی شام تا خواب.
• بررسی کمبود ویتامین‌ها و در صورت نیاز مصرف مکمل‌ها.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

• اگر تلخی دهان بیش از ۲ تا ۴ هفته ادامه داشته باشد.
• همراه با علائمی مانند کاهش وزن بی‌دلیل، زردی پوست یا چشم‌ها، درد شکم، تب مداوم، دشواری در بلع یا خون‌ریزی.
• در صورت شروع ناگهانی پس از مصرف داروی جدید یا ضربه‌ی سر.

جمع‌بندی

تلخی دهان معمولاً به دلیل عوامل ساده‌ای مانند خشکی دهان، رفلاکس یا مصرف داروها ایجاد می‌شود و با تغییر سبک زندگی و مراقبت‌های خانگی بهبود می‌یابد. با این حال، اگر تلخی طولانی‌مدت باشد یا همراه با علائم هشداردهنده بروز کند، مراجعه به پزشک ضروری است.

سوالات متداول در خصوص تلخی دهان