آیا جرم گیری دندان را خراب می کند؟

جرم گیری (Scaling) یکی از رایج‌ترین خدمات دندان پزشکی است و هدفش برداشتن پلاک و جرم (تارتار) بالای لثه و در صورت نیاز زیر لثه است. پرسش رایج بسیاری از مراجعه‌کنندگان این است که «آیا جرم گیری دندان را خراب می کند؟» پاسخ کوتاه و علمی: خیر، وقتی به‌درستی و توسط متخصص انجام شود، جرم‌گیری دندان را خراب نمی‌کند؛ برعکس، از پیشرفت التهاب لثه و تحلیل استخوان جلوگیری می‌کند. آنچه گاهی به‌عنوان «خراب شدن» تعبیر می‌شود، بیشتر به حساسیت گذرا، کنار رفتن التهاب لثه‌ی متورم (که ظاهری شبیه دندان نازک یا بلند می‌دهد) یا نمایان‌شدن مشکلات پنهان زیر جرم مربوط است، نه آسیب به ساختار سالم دندان.

جرم‌گیری دقیقا چیست و چگونه انجام می‌شود؟

جرم گیری دندان با ابزار دستی یا اولتراسونیک، رسوبات سفت‌شده (تارتار) و پلاک‌های میکروبی را از روی دندان و لبه‌های لثه برمی‌دارد. در موارد التهاب یا پاکت‌های لثه‌ای، روت‌پلنینگ (Root Planing) هم انجام می‌شود تا سطح ریشه صاف‌تر شود و اتصال مجدد لثه آسان گردد. این کار درمان استاندارد غیرجراحی برای مراحل اولیه و متوسط بیماری لثه است.

روند جرم گیری دندان ها

1. معاینه و تشخیص (ارزیابی عمق پاکت‌ها، خونریزی، جرم و پلاک).
2. جرم‌گیری بالای لثه با ابزار دستی/اولتراسونیک.
3. جرم‌گیری زیر لثه و سپس روت‌پلنینگ در صورت وجود پاکت.
4. پولیش انتخابی برای لکه‌های سطحی (در صورت نیاز).
5. آموزش بهداشت و برنامه‌ریزی ویزیت نگهدارنده.

تحقیقات علمی در مورد جرم گیری دندان چه می‌گویند؟

• درمان‌های غیرجراحی پریودنتال مانند جرم‌گیری و روت‌پلنینگ شاخص‌های سلامت لثه را بهبود می‌دهند و برای بسیاری از بیماران مانع نیاز به جراحی می‌شوند.
• در بررسی‌های آزمایشگاهی، ابزار اولتراسونیک می‌تواند زبری سطحی میکروسکوپی روی مینا یا ریشه ایجاد کند، اما این تغییرات در مینای سالم معمولا از نظر بالینی معنی‌دار نیستند و با پولیش ظریف و بهداشت مناسب مدیریت می‌شوند.
• مطالعه‌های مربوط به «پولیش» نشان داده‌اند که برداشت مینا در این مرحله در حد چند میکرون است و از نظر بالینی ناچیز ارزیابی می‌شود؛ بنابراین انجام پولیش انتخابی (فقط در لکه‌دارها) توصیه می‌شود.

آیا جرم گیری دندان را نازک میکند

خیر. ضخامت مینا صدها تا هزاران میکرون است (بسته به ناحیه دندان) و برداشت احتمالی در پولیش یا تماس ملایم ابزار در حد چند میکرون گزارش شده که به معنی «نازک شدن» بالینی دندان نیست. البته اگر قبلا ترک‌های مینا یا پوسیدگی ابتدایی یا ترمیم‌های حساس داشته باشید، باید با احتیاط بیشتری جرم‌گیری شود تا آسیبی به نواحی ضعیف نرسد.

نکته: در روت‌پلنینگ ممکن است در حد میکرونی از سمنتوم ریشه برداشته شود تا سطح ریشه صاف گردد؛ این اقدام بخشی از درمان التهاب لثه است و به «نازک شدن دندان» تعبیر نمی‌شود.

عوارض جرم گیری نکردن دندان

اگر جرم‌گیری به‌موقع انجام نشود و پلاک و جرم باقی بمانند:

• التهاب لثه به پریودنتیت (از دست رفتن اتصال لثه و تحلیل استخوان) پیشرفت می‌کند و نهایتا به لق‌شدن و از دست رفتن دندان می‌انجامد.
• شیوع بیماری لثه در بزرگسالان بالاست؛ بنابراین کنترل حرفه‌ای جرم اهمیت پیشگیرانه جدی دارد.
• جرم زیر لثه با مسواک به‌هیچ‌وجه برداشته نمی‌شود و فقط با جرم‌گیری حرفه‌ای حذف می‌گردد.
• در بیماران دیابتی، التهاب لثه کنترل قند را بدتر می‌کند؛ درمان پریودنتال (از جمله جرم‌گیری) می‌تواند HbA1c را به‌طور متوسط ~0.3 تا 0.5 درصد کاهش دهد.

آیا جرم گیری دندان ضرر دارد

در حالت عادی خیر. عوارض معمول و گذرای جرم‌گیری عبارت‌اند از:

• حساسیت به سرما که معمولا طی چند روز تا یک هفته فروکش می‌کند.
• خونریزی و تورم خفیف لثه در ۲۴–۴۸ ساعت اول.
• در پاکت‌های عمیق، با فروکش التهاب ممکن است ریسشن (عقب‌رفتگی لثه) نمایان شود؛ این آسیب درمانی نیست بلکه نتیجه کاهش تورم و آشکار شدن وضعیت واقعی است.

موارد احتیاط:

• در افراد با خطر بالای اندوکاردیت عفونی (برخی بیماری‌های دریچه‌ای/قلبی)، پروفیلاکسی آنتی‌بیوتیک فقط طبق راهنمای انجمن قلب آمریکا توصیه می‌شود. خودسرانه آنتی‌بیوتیک نخورید.
• در دندان‌های دارای ترک مینا، پوسیدگی اولیه یا ترمیم‌های خاص، انتخاب ظریف ابزار و تکنیک، اهمیت مضاعف دارد.

ایا جرم گیری دندان را سفید میکند؟

تا حدی، بله. جرم‌گیری و پولیش، لکه‌های بیرونی (extrinsic) ناشی از چای، قهوه و دخانیات را برمی‌دارند و دندان روشن‌تر به‌نظر می‌رسد؛ اما رنگ ذاتی دندان را روشن نمی‌کند. برای روشن‌تر شدن «خودِ رنگ دندان»، بلیچینگ با مواد پراکسیدی نیاز است.

جمع‌بندی کوتاه:

• جرم‌گیری/پولیش = پاکسازی جرم و لکه‌های سطحی → لبخند تمیزتر و گاهی روشن‌تر.
• بلیچینگ = تغییر شیمیایی رنگ مینا/عاج → سفیدی واقعی‌تر و چند درجه‌ای.

مضرات جرم گیری دندان

وقتی توسط دندان‌پزشک یا بهداشت‌کار آموزش‌دیده انجام شود، مضرات جدی ندارد. با این حال عوارض احتمالی و معمولا گذرا که باید بشناسید:

• حساسیت ۳–۷ روزه (گاهی تا دو هفته در موارد عمیق).
• خونریزی/درد خفیف لثه در ۱–۲ روز اول.
• احساس «شل‌شدن» موقت دندان‌ها پس از برداشتن جرم‌های حجیم؛ در واقع جرم مثل گچ کاذب بین دندان و لثه عمل می‌کرده و با حذف آن، وضعیت واقعی بافت‌ها نمایان می‌شود. با ترمیم اتصال لثه، این احساس بهبود می‌یابد.

یادآوری علمی: مطالعه‌های آزمایشگاهی زبری سطحی را پس از اولتراسونیک نشان داده‌اند؛ این موضوع با پولیش ظریف، خمیرهای مناسب و بهداشت خوب مدیریت می‌شود و به معنی «خراب کردن مینا» نیست.

آیا برای جرم گیری دندان بی حسی میزنن

• برای جرم‌گیری معمول (بالای لثه) اغلب نیازی به بی‌حسی تزریقی نیست؛ حداکثر از ژل‌های موضعی استفاده می‌شود.
• برای دیپ کلینینگ (Scaling & Root Planing) در نواحی عمقی و حساس، بی‌حسی موضعی معمولا توصیه می‌شود تا کار دقیق و بدون درد انجام شود.

تفاوت جرم گیری، پولیش و بلیچینگ دندان

فرایند	هدف اصلی	روی کدام بخش اثر می‌گذارد	ابزار/مواد	نتیجه‌ی ظاهری	نیاز به بی‌حسی
جرم‌گیری (Scaling)	برداشتن جرم/پلاک، درمان التهاب	بالای لثه و در صورت نیاز زیر لثه	دستی/اولتراسونیک	تمیزتر شدن دندان؛ ممکن است کمی روشن‌تر به‌نظر برسد	معمولا نه؛ در عمق‌ها بله
روت‌پلنینگ (Root Planing)	صاف‌کردن ریشه و کمک به اتصال لثه	سطح ریشه	کورت/اولتراسونیک	بهبود سلامت لثه و کاهش عمق پاکت	غالبا بله
پولیش انتخابی	حذف لکه‌های سطحی	سطح مینا	خمیرهای ساینده ملایم	براق/صاف‌تر شدن سطح	نه
بلیچینگ	تغییر رنگ ذاتی دندان	مینا/عاج	پراکسیدها	سفیدتر شدن واقعی چند درجه	نه (گاهی محافظت با ژل)

باورهای نادرست رایج در مورد جرم گیری دندان

• جرم‌گیری مینای دندان را می‌تراشد و دندان را خراب می‌کند : نادرست؛ برداشت میکروسکوپی و بی‌اهمیت بالینی است، ضمن اینکه هدف درمان، حذف عفونت و التهاب است.
• بعد از جرم‌گیری دندان‌ها لق می‌شوند : ظاهر لقّی موقت به‌دلیل حذف جرم‌های حجیم و کاهش تورم است؛ درمان باعث پایداری بلندمدت می‌شود.
• جرم‌گیری باعث ایجاد فاصله بین دندان‌ها می‌شود : فاصله قبلا وجود داشته و با جرم پر شده بوده؛ پس از پاکسازی نمایان می‌شود.
• برای همه باید آنتی‌بیوتیک قبل از جرم‌گیری خورد : فقط برای بیماران با خطر بالای عوارض اندوکاردیت طبق گایدلاین.

مراقبت های بعد از جرم گیری دندان

• مسواک نرم و خمیردندان ضدحساسیت تا فروکش حساسیت.
• نخ دندان/بین‌دندانی با ملایمت؛ دهان‌شویه آنتی‌میکروبیال اگر پزشک تجویز کرد.
• پرهیز موقت از نوشیدنی‌های خیلی سرد/خیلی داغ و خوراکی‌های اسیدی.
• مراجعه‌ی پیگیری برای ارزیابی بهبود لثه و تعیین برنامه‌ی نگهدارنده (Maintenance).

چرا «نگهداری منظم» مهم‌تر از هر چیز است؟

حتی بهترین جرم‌گیری نیز بدون مراقبت خانگی دقیق و ویزیت‌های دوره‌ای اثر پایدار نخواهد داشت. بسته به ریسک (سیگار، دیابت، عمق پاکت‌ها، سابقه‌ی پریودنتیت) دوره‌های نگهدارنده می‌تواند ۳ تا ۶ ماهه باشد. این پیگیری‌ها شانس بازگشت التهاب را کم می‌کند و سلامت لثه را پایدار نگه می‌دارد.

جرم‌گیری در گروه‌های خاص: کودکان، بارداران و سالمندان

جرم‌گیری برای همه سنین مفید است، اما در گروه‌های خاص نیاز به توجه بیشتر دارد. برای کودکان، از سن ۳ سالگی می‌توان شروع کرد تا عادت خوبی ایجاد شود. در زنان باردار، جرم‌گیری می‌تواند از التهاب لثه ناشی از هورمون‌ها جلوگیری کند. سالمندان که ممکن است داروهایی مصرف کنند که بزاق را کاهش دهد، بیشتر به آن نیاز دارند.

جمع‌بندی نهایی

• جرم‌گیری دندان را خراب نمی‌کند؛ درمان استاندارد پیشگیری/کنترل بیماری لثه است.
• برداشت سطحی احتمالیِ مینا در حد میکرون و بی‌اهمیت بالینی است، در حالی‌که سود درمانی آن (حفظ لثه و استخوان) بسیار قابل توجه است.
• تأخیر در جرم‌گیری، هزینه و درمان‌های بعدی را افزایش می‌دهد و خطر از دست رفتن دندان‌ها را بالا می‌برد.

سوالات متداول در مورد جرم گیری دندان