تفاوت آفت دهان با زگیل دهانی: تشخیص سریع، درمان ایمن و پیشگیری

تفاوت آفت دهان با زگیل دهانی در چیست؟

اگر در دهان خود با زخمی دردناک یا برآمدگی‌های کوچک و گاهی شبیه گل‌کلم مواجه شده‌اید، ممکن است این سوال برایتان پیش آمده باشد که آیا با آفت دهان روبه‌رو هستید یا زگیل دهانی. شناخت تفاوت این دو ضایعه به شما کمک می‌کند از اشتباهات خوددرمانی جلوگیری کنید، در زمان مناسب به پزشک مراجعه کنید و از انتقال احتمالی عفونت پیشگیری نمایید. در این مقاله، به‌زبان ساده و کاربردی، همه آنچه برای تشخیص صحیح، درمان مؤثر و پیشگیری لازم است، به شما ارائه می‌کنیم تا بتوانید سلامت دهان خود را بهتر مدیریت کنید.

تفاوت آفت دهان با زگیل دهانی در یک نگاه

جدول زیر، مهم‌ترین تفاوت آفت دهان با زگیل دهانی را خلاصه می‌کند تا بتوانید درک سریعی از وضعیت داشته باشید. البته تأکید می‌کنیم که تشخیص قطعی باید توسط دندانپزشک یا پزشک متخصص انجام گیرد.

ویژگی	آفت دهان	زگیل دهانی
علت	غیرعفونی؛ عوامل زمینه‌ساز مانند استرس، کمبود ویتامین، آسیب مخاطی	عفونت ویروسی توسط HPV (مسری)
ظاهر	زخم سطحی، مرکز سفید/زرد با هاله قرمز، صاف و فرورفته	برجستگی زبر یا گل‌کلمی، ممکن است همرنگ مخاط یا سفید/صورتی باشد
درد	دردناک	اغلب بدون درد
سرایت	غیرمسری	مسری از طریق تماس مخاطی (دهانی-دهانی/دهانی-جنسی)
زمان بهبود	۷ تا ۱۴ روز، خودبه‌خود محدودشونده	معمولاً پایدار؛ نیازمند درمان
محل‌های شایع	داخل لب، گونه، لبه زبان، لثه	هر نقطه از دهان و حلق
روش تأیید تشخیص	معاینه بالینی؛ در موارد غیرمعمول بیوپسی	معاینه بالینی؛ در صورت نیاز بیوپسی/تست HPV
درمان	مراقبت حمایتی و کنترل درد/التهاب	حذف ضایعه (کرایو، لیزر، الکتروسرجری) و پیگیری

آفت دهان چیست و چه علائمی دارد؟

آفت دهان به زخم‌های سطحی، دردناک و غیرعفونی گفته می‌شود که روی بافت نرم داخل دهان (سطح داخلی لب و گونه، لبه یا زیر زبان و گاهی لثه) ظاهر می‌شود. این زخم‌ها معمولاً گرد یا بیضی، با مرکز سفید یا زرد و حاشیه قرمز هستند و در لمس، فرورفته و حساس‌اند.

مهم‌ترین ویژگی‌ها و علائم آفت:

• درد و سوزش به‌ویژه هنگام غذا خوردن، نوشیدن مایعات اسیدی و مسواک زدن
• ظاهر صاف و غیر برجسته (بر خلاف زگیل)
• غیرمسری بودن؛ از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود
• بهبود خودبه‌خودی معمولاً طی ۷ تا ۱۴ روز

علت دقیق آفت مشخص نیست، اما عوامل زمینه‌ساز مانند استرس، آسیب‌های جزئی به مخاط (مثل گازگرفتگی لب یا تحریک توسط براکت و لبه تیز دندان)، کمبودهای تغذیه‌ای (آهن، فولات، ویتامین‌های گروه B به‌ویژه B۱۲)، تغییرات هورمونی، آلرژی‌های غذایی و برخی بیماری‌های سیستم ایمنی، آن را مستعد می‌کنند.

وب سایت my.clevelandclinic.org درباره آفت دهانی می‌نویسد: آفت دهان نوعی زخم دهان است. این زخم‌ها مسری نیستند، اما می‌توانند دردناک باشند. پزشکان علت دقیق آن‌ها را نمی‌دانند، اما استرس و آسیب‌های جزئی به داخل دهان ممکن است محرک‌های آن باشند. درمان‌ها شامل پمادها و محلول‌های شستشوی بدون نسخه یا تجویزی هستند. حتی بدون درمان، آفت دهان معمولاً ظرف دو هفته بهبود می‌یابد.

زگیل دهانی چیست و چه علائمی دارد؟

زگیل دهانی ضایعه‌ای برجسته، معمولاً بدون درد و با سطح زبر یا گل‌کلمی است که بر اثر عفونت با ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) ایجاد می‌شود. رنگ ضایعه می‌تواند سفید، صورتی، قرمز یا همرنگ مخاط باشد. این ضایعات ممکن است تک‌کانونی یا به‌صورت خوشه‌ای و گاهی متعدد باشند و در هر جای دهان (لب، زبان، کف دهان، لثه، سقف دهان و حتی حلق) دیده شوند.

نکات کلیدی درباره زگیل دهانی:

• مسری است و از طریق تماس مستقیم با مخاط آلوده (از جمله تماس دهانی-دهانی و دهانی-جنسی) منتقل می‌شود.
• ممکن است بدون علامت باشد و تنها در معاینه روتین دیده شود.
• برخی تیپ‌های HPV با افزایش ریسک ضایعات پیش‌بدخیم/بدخیم دهان و حلق ارتباط دارند؛ بنابراین ارزیابی تخصصی اهمیت دارد.
• در صورت عدم درمان، می‌تواند پایدار بماند یا عود کند.

روش‌های تشخیص آفت و زگیل دهانی در مطب دندانپزشکی

با وجود اینکه بسیاری از آفت‌ها با نگاه تجربه‌شده دندانپزشک قابل تشخیص‌اند، هر ضایعه برجسته یا غیرمعمول باید با دقت بیشتری بررسی شود. رویکرد استاندارد تشخیص شامل مراحل زیر است:

1. گرفتن شرح حال دقیق: زمان شروع ضایعه، وجود درد، تعداد و محل ضایعات، عودهای قبلی، تماس دهانی اخیر، مصرف سیگار/قلیان، داروها و بیماری‌های زمینه‌ای.
2. معاینه داخل دهانی کامل: ارزیابی ظاهر ضایعه (زخم فرورفته یا برجستگی زبر)، رنگ، اندازه، تعداد، پخش‌شدگی و لمس نواحی اطراف و غدد لنفاوی گردنی.
3. تفکیک تشخیصی: افتراق با تبخال، برفک دهانی، فیبروم‌های تحریکی، پاپیلومای اسکواموس و ضایعات التهابی دیگر.
4. آزمایش تکمیلی در موارد لازم: بیوپسی برای ضایعات مقاوم، پیشرونده یا مشکوک؛ و در صورت لزوم، تست‌های اختصاصی HPV برای تعیین تیپ ویروس.
5. ثبت عکس و پیگیری: ثبت اندازه و محل برای ارزیابی پاسخ به درمان یا تشخیص عود.

نکته مهم: هر ضایعه دهانی که بیش از ۲ هفته باقی بماند، بزرگ شود، خونریزی داشته باشد، یا با کاهش وزن/درد بلع/گرفتگی صدا همراه شود، باید جدی گرفته شود و نمونه‌برداری مد نظر قرار گیرد.

تشخیص سریع

تشخیص تفاوت آفت دهان و زگیل دهانی اغلب با مشاهده شکل، محل و ویژگی‌های زخم یا برآمدگی امکان‌پذیر است:

• آفت دهان: زخم‌های کوچک، گرد یا بیضی، با مرکز سفید یا خاکستری و حاشیه قرمز. معمولاً دردناک هستند و به خودی خود طی ۷–۱۴ روز بهبود می‌یابند.

• زگیل دهانی: برآمدگی‌های کوچک یا زگیل‌مانند، سطحی ناهموار و بدون درد شدید در اکثر موارد. گاهی مسری و ناشی از ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) هستند.

 

درمان آفت دهان: از مراقبت خانگی تا نسخه‌های تخصصی

آفت‌ها معمولاً خودبه‌خود خوب می‌شوند، اما درد و اختلال در غذا خوردن، خواب و کیفیت زندگی، نیاز به کنترل علائم را توجیه می‌کند. اصول درمان شامل:

• کاهش درد و التهاب: ژل‌ها و دهانشویه‌های حاوی بی‌حس‌کننده یا ضدالتهاب موضعی (طبق نسخه پزشک).
• محافظت از مخاط: پرهیز از غذاهای تند، اسیدی و خیلی داغ؛ انتخاب غذاهای نرم و خنک.
• اصلاح عوامل محرک: ترمیم لبه‌های تیز دندان یا پروتز و اصلاح برخوردهای مکرر.
• مکمل‌ها در صورت نیاز: بررسی و جبران کمبودهای تغذیه‌ای (آهن، فولات، ویتامین‌های گروه B).
• بهداشت دهان ملایم: مسواک نرم و انتخاب دهانشویه مناسب. برای آشنایی با نکات انتخاب و زمان‌بندی مصرف، راهنمای «استفاده از دهانشویه» را ببینید.

از روش‌های تحریک‌کننده مانند مالیدن سیر، سرکه یا مواد خورنده روی آفت پرهیز کنید؛ این کار می‌تواند سوختگی شیمیایی، عفونت ثانویه و تأخیر در بهبود ایجاد کند.

درمان زگیل دهانی: چرا باید جدی گرفت؟

از آنجا که زگیل دهانی منشأ ویروسی دارد و مسری است، رویکرد درمانی فعال توصیه می‌شود. اهداف درمان عبارت‌اند از حذف ضایعه، کاهش احتمال انتقال، تسکین علائم و پایش جهت پیشگیری از عود.

روش‌های رایج درمانی (با توجه به اندازه، تعداد و محل ضایعات):

• کرایوتراپی: انجماد ضایعه با نیتروژن مایع.
• لیزر یا الکتروسرجری: برداشت دقیق با حداقل آسیب به بافت‌های اطراف.
• جراحی محدود: خارج‌سازی ضایعات بزرگ یا مقاوم، همراه با بررسی پاتولوژی.

بر حسب شرایط، پزشک می‌تواند درمان‌های موضعی کمکی را پیشنهاد کند. با این حال، استفاده خودسرانه از داروهای اسیدیِ مخصوص زگیل پوستی در مخاط دهان خطرناک است و توصیه نمی‌شود.

با توجه به ارتباط برخی تیپ‌های HPV با ضایعات پرخطر، پیگیری منظم و آموزش بیمار برای ارزیابی هرگونه تغییر جدید اهمیت دارد. واکسیناسیون HPV بر اساس گروه سنی و نظر پزشک می‌تواند به کاهش خطر عفونت‌های پرخطر کمک کند.

پیشگیری: چه کنیم که اصلاً ایجاد نشود؟

پیشگیری از آفت و زگیل دهانی، ترکیبی از بهداشت دهان، سبک زندگی سالم و رفتارهای محافظتی است:

• بهداشت منظم دهان با مسواک نرم و نخ دندان؛ معاینه دوره‌ای دندانپزشکی
• کاهش استرس (خواب کافی، فعالیت بدنی، تکنیک‌های آرام‌سازی)
• رژیم غذایی متعادل و سرشار از میوه، سبزی و منابع آهن/فولات/B۱۲
• پرهیز از غذاهای خیلی تند، اسیدی و خیلی داغ در دوره ضایعات
• اجتناب از اشتراک مسواک، لیوان و قاشق
• پرهیز از دخانیات؛ سیگار و قلیان مخاط دهان را مستعد ضایعات می‌کنند
• رعایت نکات ایمنی در تماس‌های دهانی و اطلاع‌رسانی به شریک جنسی در صورت وجود ضایعات

به‌علاوه، التهاب‌های مزمن بافت‌های دهان می‌تواند زمینه تحریک‌پذیری مخاط را افزایش دهد؛ برای آشنایی با نشانه‌ها و مراقبت‌های مرتبط، صفحه «بیماری های لثه» را مطالعه کنید.

اشتباهات رایج و باورهای نادرست

چند خطای پرتکرار که بهتر است از آن‌ها دوری کنید:

• خوددرمانی با مواد خورنده: مالیدن سیر، سرکه، لیمو یا جوش‌شیرین غلیظ روی ضایعات می‌تواند وضعیت را بدتر کند.
• ترکاندن ضایعه: دستکاری ضایعات (به‌ویژه زگیل) خطر انتقال و عفونت ثانویه را بالا می‌برد.
• اشتباه گرفتن تبخال با آفت: تبخال معمولاً روی لب و بیرون دهان ظاهر می‌شود، تاولی و مسری است؛ آفت داخل دهان و غیرمسری است.
• نادیده گرفتن ضایعات ماندگار: هر ضایعه‌ای که بیش از ۲ هفته طول بکشد باید بررسی تخصصی شود.

چه زمانی مراجعه فوری ضروری است؟

در موارد زیر، مراجعه سریع به دندانپزشک یا پزشک متخصص توصیه می‌شود:

• ضایعه‌ای که بیش از ۱۴ روز باقی مانده یا در حال بزرگ‌شدن است
• درد یا خونریزی غیرمعمول، به‌ویژه همراه با بوی بد دهان یا تب
• اختلال در بلع، تغییر صدا، یا احساس گیرکردن چیزی در گلو
• تورم غدد لنفاوی گردن یا کاهش وزن بی‌دلیل
• عودهای مکرر یا ضایعات متعدد

برای دریافت مشاوره، تعیین نوبت و راهنمایی دقیق‌تر می‌توانید از طریق صفحه «تماس با کلینیک در سعادت آباد» اقدام کنید.

جمع‌بندی

تفاوت آفت دهان با زگیل دهانی در چند نکته خلاصه می‌شود: آفت دردناک، غیرمسری و خودمحدودشونده است؛ در حالی‌که زگیل دهانی برجسته، معمولاً بدون درد و مسری است و اغلب به درمان نیاز دارد. هر ضایعه ماندگار، پیشرونده یا مشکوک را جدی بگیرید و از خوددرمانی‌های پرخطر بپرهیزید. اگر با زخم یا برآمدگی دهانی روبه‌رو شده‌اید و در تشخیص تردید دارید، بهترین کار مراجعه برای معاینه تخصصی و شروع درمان مطمئن است.

برای راهنمایی و رزرو نوبت، از بخش تماس با کلینیک اقدام کنید.

سوالات متداول